Υπάρχει μια παρεξήγηση τόσο διαδεδομένη όσο η κακή φέτα σε τουριστική ταβέρνα: η ιδέα ότι ο εγωισμός είναι κάτι απαραιτήτως κακό. Ότι ο άνθρωπος που λέει «όχι», που βάζει όρια, που δεν διαλύεται σαν παγάκι σε ποτήρι φραπέ για να ικανοποιήσει τους πάντες, είναι – τι φρίκη! – εγωιστής.
Και κάπως έτσι ζούμε σε μια κοινωνία όπου ο εγωισμός καταγγέλλεται με στόμφο από ανθρώπους που στην πραγματικότητα δεν έχουν εγώ. Έχουν κάτι σαν φουσκωμένο μπαλόνι από προσδοκίες τρίτων, ενοχές, παθητικότητα και ένα μόνιμο σύνδρομο «μην θυμώσει κανείς».
Η πλειοψηφία των ανθρώπων δεν έχει πρόβλημα με τον εγωισμό. Έχει πρόβλημα με το υγιές εγώ.
Διότι το υγιές εγώ κάνει κάτι αφόρητα ενοχλητικό: δεν υποχωρεί για να βολευτούν οι άλλοι.
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι από την αρχή. Ο πραγματικός εγωιστής δεν είναι αυτός που βάζει όρια. Ο πραγματικός εγωιστής είναι εκείνος που απαιτεί να μην έχεις.
Κι όμως, στη συλλογική μας φαντασία, το σενάριο είναι ανάποδο.
Ο άνθρωπος που δουλεύει υπερωρίες για να καλύψει την ανικανότητα του προϊσταμένου του είναι «καλό παιδί».
Ο άνθρωπος που λέει «δεν θα μείνω άλλο στο γραφείο, δεν είναι δική μου δουλειά» είναι «εγωιστής».
Η φίλη που σε παίρνει τηλέφωνο μόνο όταν χωρίζει είναι «ευαίσθητη».
Αν της πεις «δεν μπορώ να είμαι ο ψυχοθεραπευτής σου κάθε φορά», είσαι – φυσικά – εγωκεντρικός.
Η ελληνική κοινωνία έχει δημιουργήσει μια ολόκληρη κουλτούρα γύρω από την ενοχή της αυτοπροστασίας. Αν προστατεύεις τον χρόνο σου, τον χώρο σου, την ενέργειά σου, αυτομάτως κατηγορείσαι για εγωισμό.
Αν όμως καταναλώνεις τη ζωή σου για να εξυπηρετείς τις ανάγκες των άλλων, τότε θεωρείσαι καλός άνθρωπος. Σχεδόν άγιος. Ένας μικρός κοινωνικός μάρτυρας που πεθαίνει καθημερινά σε δόσεις.
Και το πιο ειρωνικό; Αυτοί που σε κατηγορούν για εγωισμό είναι συχνά οι ίδιοι που ζουν από τη δική σου διάλυση.
Ο εγωισμός, λοιπόν, έχει γίνει ένα βολικό σκιάχτρο. Ένας όρος που χρησιμοποιείται για να πειθαρχεί όσους τολμούν να μην είναι διαθέσιμοι 24 ώρες το εικοσιτετράωρο για τις απαιτήσεις των άλλων.
Στην πραγματικότητα, η κοινωνία δεν φοβάται τον εγωισμό. Φοβάται την αυτοεκτίμηση.
Διότι ο άνθρωπος που έχει αυτοεκτίμηση κάνει κάτι βαθιά απειλητικό: δεν ζητάει άδεια για να υπάρχει.
Δεν απολογείται επειδή έχει ανάγκες.
Δεν ζητά συγγνώμη επειδή έχει όρια.
Δεν αισθάνεται τύψεις επειδή δεν θέλει να είναι χαλί για να πατάνε οι υπόλοιποι.
Και εδώ ξεκινά η μεγάλη σύγχυση.
Οι περισσότεροι άνθρωποι νομίζουν ότι εγωισμός σημαίνει να αγαπάς τον εαυτό σου πολύ. Στην πραγματικότητα, ο εγωισμός συχνά είναι το ακριβώς αντίθετο: μια εύθραυστη αυτοεικόνα που χρειάζεται διαρκή επιβεβαίωση.
Ο πραγματικά εγωιστής άνθρωπος δεν αντέχει να μην είναι το κέντρο του κόσμου. Θέλει προσοχή, θαυμασμό, επιβεβαίωση. Θέλει να του λες ότι είναι ξεχωριστός, μοναδικός, σχεδόν μυθικός.
Αλλά το αστείο είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν αγαπούν τον εαυτό τους. Τον υπερασπίζονται πανικόβλητα.
Η διαφορά είναι τεράστια.
Ο άνθρωπος με υγιές εγώ δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτα.
Ο άνθρωπος με εύθραυστο εγώ πρέπει να αποδεικνύει τα πάντα.
Και έτσι φτάνουμε σε μια από τις πιο σουρεαλιστικές αντιφάσεις της σύγχρονης ζωής: οι άνθρωποι που κατηγορούν τους άλλους για εγωισμό είναι συχνά οι πιο εγωκεντρικοί από όλους.
Διότι τι σημαίνει στην ουσία η κατηγορία «είσαι εγωιστής»;
Σημαίνει:
«Δεν συμπεριφέρεσαι όπως θα με βόλευε».
Και κάπου εδώ αρχίζει το πραγματικό θέατρο.
Ο συνάδελφος που θέλει να του καλύψεις τη βάρδια.
Η θεία που απαιτεί να πας στο τραπέζι της Κυριακής.
Ο φίλος που θεωρεί αυτονόητο ότι θα ακούς τα δράματά του επί τρεις ώρες.
Όταν αρνηθείς, η ετυμηγορία πέφτει σαν σφραγίδα:
Εγωιστής.
Όχι επειδή έβλαψες κάποιον.
Όχι επειδή εκμεταλλεύτηκες κάποιον.
Αλλά επειδή δεν θυσιάστηκες.
Η κοινωνία αγαπά τους ανθρώπους που αυτοθυσιάζονται. Όχι από αλτρουισμό, αλλά από πρακτικότητα. Είναι βολικοί.
Ο άνθρωπος χωρίς όρια είναι το τέλειο κοινωνικό εργαλείο. Δεν αντιδρά, δεν διεκδικεί, δεν διαμαρτύρεται. Σαν καλοκουρδισμένο ρομπότ, λειτουργεί για να εξυπηρετεί.
Και όταν κάποια στιγμή κουραστεί – γιατί όλοι κουράζονται – τότε εμφανίζεται η αγαπημένη φράση των κοινωνικών παρασίτων:
«Μα άλλαξες».
Φυσικά και άλλαξε. Εξάντληση λέγεται.
Το αστείο είναι ότι πολλοί άνθρωποι ζουν ολόκληρη τη ζωή τους φοβούμενοι τη λέξη «εγωιστής». Προτιμούν να τους εκμεταλλεύονται παρά να τους παρεξηγούν.
Είναι μια βαθιά ελληνική τραγωδία: η ανάγκη να είμαστε αρεστοί σε όλους.
Αλλά υπάρχει μια μικρή λεπτομέρεια που συνήθως ξεχνάμε.
Οι άνθρωποι που σε εκμεταλλεύονται δεν πρόκειται ποτέ να σε συμπαθήσουν πραγματικά. Απλώς θα σε χρησιμοποιούν με καλή διάθεση.
Η συμπάθεια τους τελειώνει εκεί που αρχίζει η αυτοπροστασία σου.
Και τότε εμφανίζεται το πιο ενδιαφέρον φαινόμενο: η συλλογική υστερία απέναντι σε όποιον αρχίζει να βάζει όρια.
Ξαφνικά όλοι γίνονται ψυχολόγοι.
«Έχεις αλλάξει».
«Έγινες πολύ εγωιστής».
«Δεν ήσουν έτσι παλιά».
Όχι. Ήταν απλώς κουρασμένος.
Η κοινωνία αγαπά την ιδέα του ταπεινού ανθρώπου. Αρκεί να είναι ταπεινός προς όφελος των άλλων.
Η ταπεινότητα όμως είναι άλλο πράγμα από την αυτοδιάλυση.
Το να μην θεωρείς τον εαυτό σου το κέντρο του σύμπαντος είναι υγιές.
Το να θεωρείς τον εαυτό σου ασήμαντο είναι τραγωδία.
Και δυστυχώς πολλοί άνθρωποι έχουν μάθει να ζουν έτσι.
Με ένα εγώ τόσο ελαφρύ, τόσο διάφανο, που σχεδόν δεν υπάρχει. Ένα εγώ που διαμορφώνεται από τις ανάγκες των άλλων, τις προσδοκίες της οικογένειας, τις κοινωνικές επιταγές.
Ένα εγώ που αλλάζει σχήμα σαν πλαστελίνη.
Και κάπου εκεί γεννιέται η πραγματική ειρωνεία: οι άνθρωποι χωρίς εγώ φοβούνται περισσότερο τον εγωισμό από οτιδήποτε άλλο.
Γιατί;
Γιατί τους θυμίζει κάτι που δεν έχουν.
Ο άνθρωπος που έχει συμφιλιωθεί με τον εαυτό του δεν φοβάται τον εγωισμό. Ξέρει ότι η αυτοφροντίδα δεν είναι αμαρτία.
Ξέρει ότι δεν μπορείς να αγαπάς τους άλλους αν πρώτα έχεις εξαφανίσει τον εαυτό σου.
Η αγάπη δεν γεννιέται από την αυτοδιάλυση. Γεννιέται από την αυτογνωσία.
Αλλά η αυτογνωσία είναι επικίνδυνη. Γιατί οδηγεί σε κάτι που η κοινωνία απεχθάνεται: την ελευθερία.
Ο ελεύθερος άνθρωπος είναι δύσκολος. Δεν ελέγχεται εύκολα. Δεν χειραγωγείται με ενοχές.
Και το πιο ενοχλητικό απ’ όλα: δεν φοβάται να τον πουν εγωιστή.
Κάπου εκεί, λοιπόν, αρχίζει να καταρρέει το μεγάλο κοινωνικό θέατρο.
Γιατί ο άνθρωπος που συμφιλιώθηκε με το εγώ του δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι είναι καλός. Δεν χρειάζεται να εξαντληθεί για να αποδείξει ότι αγαπά.
Απλώς ζει.
Και αυτό, για μια κοινωνία που έχει μάθει να λειτουργεί με ενοχές, είναι σχεδόν επαναστατικό.
Ίσως τελικά το πρόβλημα να μην είναι ο εγωισμός. Ίσως το πρόβλημα να είναι ότι φοβόμαστε να έχουμε ένα εγώ με βάρος.
Ένα εγώ που δεν πετάει στον αέρα σαν φτερό.
Ένα εγώ που δεν λυγίζει σε κάθε απαίτηση.
Ένα εγώ που έχει πυκνότητα.
Γιατί ένα τέτοιο εγώ δεν είναι εύκολο να το κουβαλήσουν οι άλλοι.
Και έτσι συνεχίζουμε να ζούμε σε μια κοινωνία γεμάτη ανθρώπους που κατηγορούν τους άλλους για εγωισμό, ενώ στην πραγματικότητα φοβούνται κάτι πολύ πιο απλό:
Την ιδέα ότι κάποιος μπορεί να ζει χωρίς να ζητά την άδειά τους.
